تغذیه درختان زرشک

زرشک دارای بیش از 660 گونه است فقط یک نوع زرشک بی­ دانه به عنوان محصول باغی پرورش می­ یابد. این نوع زرشک به جز ایران، در هیچ کشوری به عنوان محصول اقتصادی کشت نمی­شود. در ایران، تنها در استان خراسان جنوبی و به طور عمده دو شهرستان بیرجند و قائنات تولید می­شود.  در سال ­های اخیر باغات زرشک که به صورت پراکنده و مخلوط با درختانی مثل توت و انار وجود داشتند به صورت یک دست دیده می­شوند.

گیاهشناسی

زرشک درختی است به ارتفاع تقریبی 3 متر، شاخه­ های جوان به دلیل وجود بربرین، نخست سفید تا سبز مایل به زرد، زرد ارغوانی و یا قرمز مایل به قهوه ­ای هستند ولی با افزایش سن درخت(یک سال به بالا) به قهوه ­ای و به تدریج به خاکستری تغییر می­ یابد.

سازگاری زرشک با تنش­ های محیطی

گونه­ های مختلف زرشک، دامنه تحمل وسیع و حساسیت کمی نسبت به عوامل محدود کننده رشد دارند.

تنش شوری: در بسیاری از اراضی تحت کشت زرشک درجه شوری آب و خاک بسیار زیاد بوده، به طوری که برخی از این زمین ­ها برای سایر محصولات زراعی و باغی قابل استفاده نیستند.

تنش آبی: نیاز خالص آبیاری زرشک در مقایسه با دیگر درختان میوه کم است. این ویژگی در کنار برخی سازگاری­ های فیزیولوژیکی مانند کوتیکول ضخیم، داشتن آفات و بیماری­ های کمتر و نیاز کمتر به مراقبت ­های دوره داشت، دلیل اصلی جایگزین شدن این درخت در الگوی کشت مناطق کم آب خراسان جنوبی است. درخت زرشک در دوره ­های بحرانی کم آبی،  امکان رشد و تولید دوباره را تا رسیدن به شرایط عادی حفظ می­کند.

تنش دمایی: درخت زرشک از نظر تحمل دمای بالا در حد میانگین است. دمای خیلی بالا موجب کاهش عملکرد می­گردد.

کوددهی مرسوم درختان زرشک بر پایه دانش بومی کشاورزان

در بین کشاورزان، این نظریه که زرشک گیاه کم توقعی محسوب می­شود پایه کوددهی و تغذیه زرشک قرار گرفته، از این رو در بسیاری از باغات زرشک تنها به مصرف کوددامی و ترکیب نامتعادلی از تعداد محدوی کود شیمیایی بسنده می­ شود.

برای رشد و نمو کافی و تولید اقتصادی محصول، علاوه بر نیتروژن و فسفر بایستی مقدار کافی از دیگر عناصر غذایی از جمله پتاسیم، کلسیم، منیزیم، گوگرد، آهن، منگنز، مس، بور، روی نیز در دسترس درخت قرار گیرد. اگر خاک از نظر این عناصر کمبود داشته باشد برای تولید محصول باکیفیت نیاز به مصرف کودهای شیمیایی است.

کودآلی

با توجه به کمبود مواد آلی در اغلب خاک­ های تحت کشت زرشک، مصرف تقریبی 15 تن کود گاوی یا 10 تن کود گوسفندی پوسیده در اواخر فصل زمستان برای هر هکتار باغ زرشک توصیه می­شود. مصرف کود دامی به شکل چالکود یا شیارکود توصیه می­شود. در روش چالکود دو حفره به فاصله حدود یک متر از تنه، در سایه انداز درخت و در مسیر جریان آب حفر و کود دامی را در این چاله ­ها ریخته و با خاک می ­پوشانند.

کودهای دارای نیتروژن­

زرد شدن برگ ­های پایینی درختان، ریزش و کوچک بودن میوه ­ها، مهمترین علائمی هستن که به کمبود احتمالی نیتروژن خاک دلالت دارد. کود اوره توصیه شده باید در سه مرحله استفاده شود.

1. یک سوم در فروردین ماه در هنگام بهم زدن خاک سایه انداز، در عمق 30 سانتی­متری خاک مخلوط شود. این روش برای باغاتی که در دشت ­ها احداث شده­اند توصیه می­شود. باغاتی که در مناطق مرتفع ­تر احداث شده ­اند به دلیل پایین بودن نسبی دمای خاک در فروردین ماه، محلول پاشی با غلظت 4 در هزار بلافاصله بعد از ریزش گلبرگ ­ها استفاده کرد.
2. یک سوم دیگر را حدود یک ماه بعد از ریزش گلبرگ ­ها و به صورت کود آبیاری استفاده کنید.
3. با توجه به اینکه بخشی از کربوهیدارت ­ها با برداشت میوه از دسترس خارج می­شود و درخت برای تشکیل جوانه گل در سال آینده و کاهش سال آوری نیاز به کربوهیدرات دارد از این رو توصیه می­شود یک سوم اوره، پس از برداشت (مهر ماه) به صورت کود آبیاری نصرف شود.

کودهای دارای فسفر

میانگین غلظت فسفر در میوه زرشک، حدود 0/3 درصد است. وجود مقدار کافی فسفر در خاک، باعث توسعه سیستم ریشه درخت زرشک، دسترسی بیشتر به عناصر غذایی و آب، افزایش رشد شاخه ­های جانبی و در نتیجه افزایش عملکرد کمی و کیفی میوه می­شود. چنانچه در زمان احداث باغ، برای هر نهال زرشک نیم تا یک کیلوگرم کود سوپر فسفات تریپل در ته چاله در فاصله 40 سانتی­متری از سطح خاک جایگذاری شود نیاز درخت زرشک به فسفر تا سن باروری تامین شده، در سال­ های بعد نیز(مشروط به آن­که کود دامی به طور منظم هر سال مصرف شود) نیاز کمی به کودهی فسفر خواهد بود.

با توجه به اهمیت تولید ارگانیک زرشک و از طرفی به دلیل شوری و قلیائیت خاک­های تحت کشت باغات زرشک (بویژه باغات احداث شده در دشت ­ها)، به نظر می­رسد استفاده از کود سوپر فسفات ساده نسبت به سوپرفسفات تریپل برتری داشته باشد چرا که در ساختار سوپرفسفات ساده، گچ وجود دارد و مصرف آن چه بسا تا حدودی بتواند به اصلاح قلیائیت خاک و تامین گوگردی که گیاه لازم دارد کمک نماید.

کودهای دارای پتاسیم

غلظت پتاسیم در برگ ­های زرشک نباید از 2 درصد کمتر باشد. مقدار پتاسیم (300 میلی­گرم در 100 گرم ماده خشک) در مقایسه با غلظت دیگر عناصر غذایی از جمله فسفر بسیار بیشتر بوده و بیانگر وابستگی زیاد درخت زرشک به عنصر پتاسیم است. عنصر پتاسیم در افزایش مقاومت زرشک به تنش ­های شوری و کم آبی نقش موثری داشته باشد. در خاک­ های شور، وجود پتاسیم از جذب زیاد سدیم ممانعت کرده، تجمع آن را در برگ کاهش داده و از مسمومیت سدیم می­کاهد. وجود مقدار بهینه پتاسیم در خاک، برخی از اثرات زیادی نیتروژن را در گیاه تا حدی تعدیل کرده و با افزایش رنگ پذیری میوه، بازار پسندی آن را افزایش می­دهد.

کود سولفات پتاسیم

کودهای دارای عناصر کم مصرف

تعیین حد بحرانی عناصر غذایی برای درختان میوه از جمله زرشک به دلیل گستردگی ریشه آن­ها در عمق خاک کاربرد موفقیت آمیزی ندارد و باید غلظت عناصر غذایی در برگ مبنای توصیه کودی قرار گیرد. در نبود اطلاعات لازم برای درخت زرشک و بر اساس برخی تشابه­ های تغذیه ­ای با دیگر درختان از جمله عناب، تجربیات کارشناسان و معدود نتایج آزمون خاک مربوط به برخی باغات زرشک، توصیه ­ها در جدول زیر گزارش شده ­اند.