بهداشت در گلخانه :آشنایی با 5 منبع آلودگی

رعایت بهداشت در گلخانه از نکات مهم کشت در فضای گلخانه است. زیرا گلخانه ها دارای خصوصیات ویژه و منحصر به فردی هستند که از تولید در فضای باز کاملا متفاوت است.

از جمله جنبه های قابل توجه می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

• از نظر دما و رطوبت، گلخانه دارای شرایط با ثبات تری نسبت به محیط های روباز بوده و نوسان های دما و رطوبت آن نسبتا کمتر است.
• استفاده از واحد سطح و فضا در گلخانه نسبت به مزارع باز به مراتب بیشتر می باشد. تعداد زیادی بوته از یک نوع گیاه در کنار هم تا ارتفاع چند متری قرار می گیرند که در صورت عدم رعایت نکات فنی منجر به رشد ناگهانی عوامل خسارت زا می شود.
• رشد بافت گیاهی در محیط گلخانه معمولا سریع روی می دهد و بافت های آبدار بیشتری بوجود می آیند که مناسب افزایش جمعیت آفات و بیماری ها در آن فضا می باشد.
• با توجه به تراکم بالای گیاه در گلخانه، صرف انرژی کارگری، آب و مواد غذایی و … در شرایط گلخانه اقتصادی تر می باشد.

نکته مهم و کلیدی در مدیریت این عوامل خسارت زا داشتن اطلاعات کافی از نکات ظریف و رعایت موازین بهداشتی و پیشگیرانه است که می تواند بسیاری از مشکلات پیش روی این واحدهای تولیدی را کاهش دهد.

منابع آلودگی در گلخانه

خاک: به عنوان منبع اصلی آلودگی اولیه بسیاری از بیماری های خاکزاد قارچی و نماتدهای انگل گیاهی(عوامل خسارت زایی که روی ریشه فعالیت می کنند) و بسیاری از آفات می باشد. علاوه بر این خاک محل مناسبی است جهت حفظ بقاء آنها درون گلخانه که به تدریج طی کشت های متوالی جمعیت آنها یا بانک آلودگی افزایش یافته و واحد تولیدی گلخانه ای را از بهره وری ساقط می کند.

بذر و اندام های تکثیری: انتخاب بذر مناسب و عاری از آلودگی و نیز اندام تکثیری مثل نشاء و غده که عاری از آلودگی به عوامل خسارت زا باشند نیز بخصوص در مورد عوامل خسارت زایی که از طریق بذر یا سایر عوامل تکثیری منتقل می شوند از جمله قارچ، باکتری، نماتد و ویروس ها بسیار مهم و حیاتی می باشد.

 آب آبیاری: با توجه به نوع روش آبیاری و نحوه تامین آب مورد نیاز گلخانه، می تواند در ایجاد آلودگی اولیه از طریق انتقال عوامل بیماری زا و یا انتشار و پراکنش بیماری های خاک زاد در محیط گلخانه نقش داشته باشد که بایستی به این مورد نیز توجه لازم را داشت.

 هوا: وزش باد و جابجایی هوا از بیرون گلخانه به داخل باعث انتقال اسپورهای قارچی و همچنین حشرات از بیرون به داخل گلخانه می شوند. از طرف دیگر بسیاری از حشرات ازجمله شته، زنجره، تریپس و سفیدبالک ها علاوه بر خسارت مستقیم ناشی از تغذیه از گیاه، به عنوان ناقل بیماری های ویروسی زیادی می باشند که به این طریق خسارت ناشی از بیماری های ویروسی را هم در گیاهان یک گلخانه ایجاد می کنند.

علف های هرز: علاوه بر جنبه رقابتی وجود علف های هرز در مجاورت گیاه میزبان از نظر کسب آب، مواد غذایی و نور و … به عنوان میزبان واسط بسیاری از آفات و بیماری ها بخصوص عوامل ویروسی عمل کرده و باعث حفظ عامل خسارت زا در زمان عدم حضور گیاه میزبان شده و آلودگی را به دوره بعدی تولید انتقال می دهند.

به منظور اجرایی کردن عملیات پیشگیری و مدیریت عوامل خسارت زا برنامه ای منظم را بایستی در دستور کار اجرایی و آموزش مدیر واحد تولیدی و کلیه افراد مجموعه تولیدی قرار داد. بخشی از نکات مهم بایستی در زمان احداث سازه گلخانه اجرایی گردند و بعضی از جنبه های مهم دیگر در طی زمان تولید بایستی مورد توجه دست اندرکاران امر تولید قرار گیرند تا بتوان نتیجه حداکثری حاصل گردد.

بهداشت در گلخانه: نکته های کلیدی پیشگیرانه در سازه

 جهت احداث گلخانه: انتخاب مناسب جهت گلخانه می تواند در رفع مشکالت ناشی از تهویه گلخانه، تامین نور و حرارت کافی در آن نقش داشته باشد. بطوریکه بسته به موقعیت مکانی احداث گلخانه و نوع عامل محدود کننده ای که در محل وجود دارد بایستی جهت گلخانه را انتخاب نمود.

اگر در منطقه باد عامل محدود کننده باشد جهت گلخانه بگونه ای انتخاب می شود که طول گلخانه هم راستای وزش باد قرار گیرد تا کمترین ضربه به سازه و پوشش آن وارد گردد و اگر غیر از این شرایط باشد بایستی ضلع طولی گلخانه عمود بر جهت وزش باد متعارف منطقه گرفته شود تا هوا بدون صرف انرژی به داخل گلخانه جریان یابد.

اگر عامل محدود کننده میزان نور باشد، بهتر است جهت بهره برداری حداکثری نور بخصوص در فصل زمستان جهت گلخانه شرق به غرب باشد. در حالتی که هدف بالا بردن دمای گلخانه با استفاده حداکثری از نور خورشید است بایستی جهت گلخانه را در راستای شمال به جنوب طراحی نمود.

محل احداث گلخانه: رعایت اصل فاصله گذاری فیزیکی از منابع احتمالی آلوده کننده گلخانه مثل مزارع تولیدی و سایر واحدهای تولیدی کشاورزی نیز بایستی مورد توجه قرار گیرد.

جنس اسکلت گلخانه: احداث اسکلت گلخانه های غیر از جنس فلز ضد زنگ (گالوانیزه، فوالد و آلومینیوم) توصیه نمی شود و بخصوص از جنس چوب به هیچ عنوان بدلیل بالا بردن بار میکروبی و جمعیت حشرات در داخل گلخانه توصیه نمی شود و بایستی دقیقا بر اساس دستورالعمل فنی احداث گلخانه ها عمل نمود.

جنس پوشش گلخانه: بدلیل جنبه های اقتصادی و فنی در حال حاضر استفاده از پوشش های پلی اتیلن رایج ترین نوع پوشش در گلخانه ها می باشد. نکته مهم در این پوشش ها استفاده از انواعی است که حتما دارای درصد مناسب از گرانول ضد یووی (فرابنفش) و همچنین ضد بخار باشند.

گرانول ضد یووی جهت بالا بردن مقاومت مکانیکی پوشش در برابر نور خورشید و پیرشدن طبیعی پوشش پلاستیکی استفاده می شود و گرانول ضد بخار جهت جلوگیری از تشکیل قطرات آب در سطح داخلی پوشش گلخانه بدلیل پدیده میعان بخار آب و ریزش آنها بر روی برگ گیاه کشت شده می باشد که نقش بسیار مهمی در مدیریت بیماری های خاص اندام های هوایی گیاهان کشت شده از جمله سفیدک های سطحی و داخلی، پوسیدگی خاکستری، لکه موجی آلترناریایی و بیماری های باکتریایی و … دارد.

ایزوله بودن پوشش گلخانه: جلوگیری از ورود حشرات و جوندگان به داخل گلخانه از نکات بسیار حیاتی در حفظ سلامت محیط گلخانه می باشد. هر آنچه در این قسمت دقت بیشتری صورت پذیرد در واقع مشکلات مبارزه با آفاتی چون سفید بالک ها، کنه ها، مینوزها و … کمتر خواهد بود. لذا بازدید و بازرسی های دوره ای با وسواس خاصی بایستی به صورت منظم از نمای بیرونی و داخلی گلخانه صورت پذیرد. که شامل مسدودکردن هر گونه درز و شکاف در پوشش گلخانه با لوازم و چسب های ضد یووی بخصوص در محل های تماس پالستیک با زاویه های اسکلت گلخانه می باشد.

نصب توری ضدحشره در دریچه های فن ها و هواکش های گلخانه: استفاده از موانع فیزیکی یکی از اقدام های مهم در جهت جلوگیری از ورود حشرا ت به داخل گلخانه است. توصیه می شود با توجه به اهمیت و اندازه آفت تریپس که به عنوان حشره ای مکنده در ابعاد میلیمتری، مبنای انتخاب منافذ توری را برای جلوگیری از ورود آن در نظر گرفت و اندازه منافذ توری در ابعاد 0/15 در 0/15 میلی متر که معادل 132 مش می شود پیشنهاد می گردد. لذا نصب این توری در کلیه دریچه های گلخانه و فن ها و حتی سمت بیرونی پدهای رطوبتی نیز توصیه می شود.

اتاق انتظار ورودی گلخانه: به منظور کنترل جریان هوای ورودی به داخل گلخانه که ممکن است حاوی آفات و سایر عوامل خسارت زا باشد و جلوگیری از ورود مستقیم هوای سرد یا گرم از بیرون به داخل گلخانه بایستی اتاق انتظار در ورودی گلخانه تعبیه گردد.

جاروی زیر درب🙁Door sweeps) به منظور جلوگیری از ورود حشرات و جوندگان به داخل گلخانه در زیر درب ورودی این جارو یا برس های کوتاه نصب می گردند.

حوضچه ضدعفونی درب ورودی: یکی از شایع ترین راه انتقال عوامل بیماری زای خاکزی از جمله قارچ ها و بخصوص نماتدها، انتقال از طریق خاک آلوده به این عوامل به داخل گلخانه می باشد. لذا ضروری است که در ورودی های گلخانه حوضچه هایی جهت این مورد اختصاص یابد. معمولا می توان جهت ضدعفونی از ترکیباتی از آهک و گوگرد استفاده نمود.

رعایت بهداشت در زمان بهره برداری گلخانه

کاور و روپوش نیروها و کفش مخصوص داخل گلخانه: استفاده از روپوش و کفش مخصوص کار در گلخانه ضروری می باشد. با توجه به جلب حشرات به طیف های رنگی زرد، آبی، سبز و سیاه بنابراین مناسب ترین رنگی که بایستی مورد استفاده جهت نیروی گلخانه قرار گیرد رنگ های سفید و یا نقره ای می باشد.

از نظر جنس نیز در اولویت نخست جنس های آب گریز و ضد باران توصیه می شود که در طی حرکت نیروها در بین گیاهان داخل گلخانه حداقل تماس فیزیکی بین بدن نیروها و گیاه رخ دهد و کمترین ضربه به شاخ و برگ گیاه کشت شده نیز وارد گردد از طرف دیگر حتما کفش های کار داخل گلخانه از کفش های متعارفی که در بیرون گلخانه مورد استفاده قرار می گیرند متفاوت باشند.

کنترل ورود و خروج نیروها: با توجه به اینکه محیط گلخانه محیط ایزوله ای می باشد لذا ورود و خروج افراد و نیروها به گلخانه بایستی کنترل شده و به حداقل ممکن برسد. برای نیروی های مستقر در گلخانه که دارای روپوش و کفش های مخصوص می باشند و برای ورود سایر افراد حتما بایستی در اتاق انتظار کفش ها با کفش های مخصوص گلخانه تعویض و روپوش سفید را پوشیده و دست ها ضد عفونی شده و سپس وارد گلخانه شوند.

نصب لامپ­ های منعکس کننده نور به پایین: با توجه به اینکه نور باعث جلب طیف وسیعی از حشرات به سمت خود می شود لذا توصیه می شود که در خصوص لامپ های روشنایی که در بین ردیف های گلخانه در نظر گرفته شده اند. حتما از صفحات رفلکس کننده نور که اجازه پخش نور به بالا و اطراف نمی دهند، استفاده گردد. با این کار میزان شدت نور بازگشتی به سمت پایین بیشتر خواهد بود و از طرف دیگر حشرات را هم از بیرون گلخانه تحریک به ورود به داخل نخواهند شد.

عدم مصرف دخانیات: با توجه به اینکه یکی از راه های انتقال ویروس موزائیک توتون از طریق خاکستر توتون می باشد و این ویروس در گلخانه های گوجه و فلفل می توان دخسارت زیادی وارد سازد. لذا از مصرف سیگار در داخل گلخانه جلوگیری می شود.

استفاده از دستکش های یکبار مصرف طی مراحل مختلف استفاده از مواد ضد عفونی کننده دست یا قراردادن ژل های ضدعفونی داخل گلخانه: استفاده از ژل های ضدعفونی کننده دست در ورودی و ابتدا و انتهای ردیف های کاشت در گلخانه جهت ضد عفونی دست های افراد چه با دستکش یا بدون دستکش در حین حرکت یا فعالیت های متعارف باغبانی در گلخانه ضروری می باشد. قارچ، باکتری و ویروس های گیاهی از طریق دست به راحتی قابل انتقال بین بوته های آلوده و سالم می باشند.

دفع بهداشتی ضایعات گلخانه ای: ضایعات گلخانه ای شامل برگ و شاخه های هرس شده یا بیمار را نبایستی پس از جدا نمودن از گیاه مستقیما بر روی زمین رها نمود. چون می توانند محل مناسبی جهت تغذیه و تکثیر آفات برگ خوار یا سفید بالک ها و یا بعضی از قارچ های بیماری زا و غیر بیماری زا تا قبل از خشک شدن کامل اندام گیاهی در سطح خاک باشند. لذا بایستی حذف اندام های گیاهی با رعایت نکات بهداشتی صورت پذیرد. یعنی اینکه به همراه هر نیرو کیسه ای پالستیکی با حجم مناسب قرارداد تا بلافاصله پس از هرس اندام گیاهی، در کوتاه ترین زمان ممکن در داخل کیسه پالستیکی جمع آوری گردند.

در پایان کار هم دهانه پالستیک ها کاملا بسته شده و به بیرون از گلخانه حمل گردند. در پایان هر روز محموله های حذفی جمع آوری شده در عمق زمین دفن گردند و یا در فاصله ای مطمئن از گلخانه کاملا سوزانده شوند. به عبارت دیگر به هیچ عنوان بقایای گیاهی گلخانه نبایستی در بیرون گلخانه و نزدیک دریچه های هوا و ورودی های گلخانه رها شوند

مبارزه با علف های هرز و جلبک: از بین بردن علف های هرز داخل گلخانه و خارج گلخانه تا شعاع 4 متر بسیار مهم می باشد. علف های هرز میزبان آفات مکنده از جمله شته ها، زنجرک ها، سفید بالک ها و کنه ها و … می باشند. همچنین به عنوان ناقل با علائم و گاهی بدون علائم عوامل بیماری زایی از قارچ، باکتری، ویروس و نماتدها باشند. لذا عدم اجازه به استقرار آنها در محیط های گلخانه ای و حریم آن از امور ضروری اقدامات بهداشتی می باشد.

پیشنهاد می شود از پوشش های مختلف مثل گراویه یا شن های درشت، شن و سیمان و آسفالت راهروها، سالن انتظار، حواشی و اطراف گلخانه استفاده گردد. تشکیل جلبک در داخل گلخانه نشان از وجود رطوبت بیش از حد در آن ناحیه دارد و می تواند محلی برای استقرار اندام های مقاوم قارچی مثل هیف، اسپور و فرم های مقاوم قارچ هایی چون فوزاریوم، پیتیوم و بوتریتیس و … باشند. شرایط تشکیل جلبک در روی و زیر بسترهای کاشت، لوله های آبیاری یا زهکش های زیر بستر کاشت باید بهم بخورد و اجازه تشکیل آنها داده نشود.

نصب تله های رنگی مختلف در داخل و اتاق انتظار: حشرات نسبت به طیف های مختلف نوری، عکس العمل نشان می دهند. بطوری که شته ها، زنجرک ها، سفیدبالک ها و مگس های مینوز جلب طیف رنگی زرد و تریپس و سوسک های پولن خوار که از گرده گل های درختان و گیاهان زراعی تغذیه می کنند جلب طیف رنگی آبی و پروانه مینوز توتا جلب طیف رنگی سیاه می شوند.

لذا توصیه می شود که در داخل گلخانه در ابعاد متعارف 10 در 25 سانتیمتر و بخصوص در اتاق انتظار ورودی گلخانه در ابعاد بزرگتر اقدام به نصب این تله های رنگی گردد. استفاده همزمان فرمون های جلب کننده حشرات به همراه نصب تله رنگی مناسب منجر به افزایش راندمان شکار آنها خواهد شد که قابل توصیه می باشد.

سایر موارد قابل توصیه ضدعفونی دیوارها، تجهیزات و ابزارآلات و سبدهای نشاء قبل از شروع کشت:

• ضدعفونی خاک گلخانه قبل از کشت با استفاده از روش های فیزیکی از جمله: سوالریزاسیون (استفاده از انرژی خورشید)، بخار دهی خاک یا استفاده از ترکیبات شیمیایی رایج
• عدم آبیاری بیش از حد با رعایت دور مناسب آبیاری و ایجاد تهویه مناسب جهت کنترل رطوبت نسبی فضای گلخانه در زمان داشت جهت مدیریت بیماری های قارچی و باکتریایی
• استفاده بهینه از کودهای شیمیایی و عناصر غذایی در ایجاد مقاومت نسبی در گیاه میزبان موثر بوده و به پیشگیری از بروز بیماری کمک می کند.