آشنایی با 3 مرحله کاشت، داشت و برداشت کلزا

کلزا با نام علمی Bracica napus گیاهی روغنی متعلق به خانواده Bracicaceae است که با تولید جهانی 84/79 میلیون تن دانه در سال 2023 مقام دوم در بین گیاهان روغنی را پس از سویا به خود اختصاص داده است. تولید کلزا در ایران از اواخر دهه هفتاد با هدف تامین بخشی از نیاز روغن نباتی کشور و اصلاح تناوب زراعت غلات زمستانه آغاز گردید. دانه کلزا حاوی 45-42 درصد روغن و کنجاله آن حاوی 40-36 درصد پروتئین می­باشد. کیفیت روغن کلزا به دلیل داشتن مقادیر کافی از اسید­های چرب غیر اشباع اولئیک، لینولئیک و لینولنیک در گروه روغن­های خوراکی با کیفیت قرار می­گیرد.

خصوصیات گیاهشناسی

کلزا  گیاهی یکساله که به دلیل انعطاف پذیری و سازگاری با شرایط مختلف، در بیشتر نقاط دنیا قابل کشت است. این گیاه دارای ریشه اصلی، ضخیم و قوی با تعداد زیادی ریشه فرعی است. طول ریشه اصلی به حدود 1/5 متر می­رسد. ارتفاع نهایی گیاه بسته به نوع رقم تا 180 سانتی­متر هم می­رسد. کلزا دارای دو تیپ بهاره و زمستانه است که هر دو تیپ آن در ایران در فصل پاییز کشت می­شوند. کلزای پاییزه برای گل انگیزی باید نیاز سرمایی آن تامین شده به همین دلیل برای مناطق سرد مناسب است. کلزای بهاره نیاز سرمایی ندارد و برای مناطق گرم و معتدل مناسب است.

کلزای زمستانه به دلیل عملکرد بیشتر و آفات کمتر دارای مزیت بیشتری است. کلزای پاییزه در اواخر تابستان یا اوایل پاییز کشت می­شود. برگ­ها پس از مرحله ابتدایی رشد به صورت فرم روزت بر سطح خاک باقی می­مانند. در بهار آینده یک ساقه عمودی بلند و به دنبال آن شاخه ­های جانبی تولید می­شوند. گل­ها در اواخر بهار ظاهر می­شوند. روند رشد و رسیدن غلاف در یک دوره 6 تا 8 هفته ­ای تا اواسط تابستان انجام می­شود.

آماده سازی زمین برای کاشت کلزا

بذر کلزا ریز است، بنابراین تهیه بستر بذر مناسب، جهت سبز شدن یکنواخت و ایجاد پوشش گیاهی کافی اهمیت ویژه ای دارد. برای تهیه بستر مناسب و کنترل موثر علف­های هرز در صورتی که آب کافی وجود داشته باشد، زمین مورد نظر را بعد از برداشت محصول قبل، آبیاری می­کنند و پس از رویش علف­های هرز و رسیدن به رطوبت مناسب، آن را شخم می­زنند. قبل از کشت، جهت خرد کردن کلوخه­ ها و بقایای محصول قبلی و همچنین ایجاد یکنواختی در خاک، زمین مورد نظر را دیسک می­زنند. در ادامه پیش از کاشت و ایجاد جوی و پشته کود­های پایه(فسفره و پتاسه) مورد نیاز محصول را بطور یکنواخت در سطح زمین پخش می­کنند. برای جلوگیری از جابه جایی کود­ها، معمولا کود پاشی را قبل از کاشت با دستگاه بذرکار انجام می­دهند.

مزایای قرار گرفتن کلزا در تناوب غلات بویژه گندم

1. کنترل علف­های هرز و کاهش جمعیت آفات و بیماری­ها
2. پایداری زراعت گندم
3. افزایش عملکرد محصولات بعد از کلزا ( گندم تا 27 درصد، ذرت تا 23 درصد، پنبه تا 20 درصد)
4. در مناطق شالیکاری، کشت کلزا بعد از برداشت برنج منبع درآمد خوبی برای کشاورزان است.

تناوب زراعی معمول مناطق کشور بر اساس نوع کشت و اقلیم متفاوت است:

1. گندم – کلزا- گندم
2. گندم-سویا-گندم-کلزا
3. برنج-کلزا-برنج-کلزا

تاریخ کاشت کلزا

عملکرد کلزا بستگی زیادی به تاریخ کاشت دارد. منظور از تاریخ کاشت، تاریخ اولین آبیاری است. کشاورزانی که در سطح وسیع کلزا را کشت می­کنند باید عملیات آماده سازی زمین و کشت طوری تنظیم شود که در تاریخ کاشت توصیه شده، کل قطعات پس از کاشت آبیاری شوند. قدرت بقاء در زمستان به شدت تحت تاثیر میزان رشد گیاه در پاییز است. داشتن طوقه بزرگ و سیستم ریشه گسترده برای ذخیره کربوهیدرات­ها، مواد غذایی کافی در طی دوره خواب در اختیار گیاه قرار می­دهد.

تاریخ کاشت­ های توصیه شده برای مناطق مختلف:

مناطق سردسیر: 10 شهریور تا 10 مهر

مناطق معتدل سرد: 15 شهریور تا 15 مهر

مناطق سواحل خزر(گرگان، مازندران و مغان): 10 مهر تا 30 آبان ماه

مناطق گرمسیر: 15 مهر تا آخر آبان ماه

میزان بذر مورد نیاز، عمق کاشت، روش کاشت

بذر مورد نیاز برای هر هکتار در ارقام زمستانه، 5/2 تا 4 کیلوگرم و برای ارقام بهاره 4 تا 6 کیلوگرم است. تراکم پایین بوته در مزرعه سبب افزایش تراکم علف­های هرز و تولید ساقه­ های ضخیم می­کند که در برخورد با هد کمباین دچار ریزش می­شوند. تراکم زیاد نیز علاوه بر تحمیل هزینه اضافی،  سبب افزایش خوابیدگی بوته­ ها، حساسیت به سرما، تشدید بیماری­ها و نهایتا کاهش عملکرد می­شود. بذر کلزا به دلیل ریز بودن باید در عمق مناسب کاشته شود. عمق مناسب بسته به شرایط بین 1 تا 3 سانتی­متر است. کاشت بذر در عمق بیشتر از 5 سانتی ­متر جوانه زنی را به تاخیر می­اندازد. کلزا اغلب توسط بذرکار­های خطی کار غلات که برای کاشت کلزا اصلاح شده­اند و یا ردیف کار­های ریز دانه انجام می­شود.

نیاز آبی و تعیین زمان آبیاری

نیاز آبی کلزا بسته به نوع رقم، خاک، آب و هوا و مدیریت زراعی متفاوت است. به طور متوسط بین 400 تا 500 میلی­متر آب نیاز دارد. کمبود آب و کاهش تدریجی منابع آبی با کیفیت از مهمترین عوامل محدودیت تولیدات زراعی هستند. در خشکه کاری برای تامین رطوبت لازم برای جوانه زنی بذر، آبیاری پس از کاشت باید حتما انجام شود این مرحله از آبیاری، خاک آب نامیده می­شود. آبیاری باید به گونه­ای انجام شود که در اثر جریان آب، جابه جایی خاک و فرسایش، محل استقرار بذر و یا عمق آن تغییر نکند. آبیاری دوم(خیلی مهم) 5 تا 7 روز بعد برای استقرار مطلوب گیاه و سبز شدن یکنواخت مزرعه ضروری است.

تامین رطوبت در مراحل زیر بسیار اهمیت دارد:

1. مرحله ساقه رفتن پس از سپری شدن فصل سرما همراه با اولین کود سرک
2. مرحله ظهور گل همراه با کود سرک دوم
3. مرحله تشکیل غلاف
4. مرحله پر شدن دانه
5. زمانی که 20 درصد غلاف­های ساقه قهوه ­ای شده ­اند.

نیاز غذایی کلزا

از مهمترین عناصر ضروری کلزا در مراحل مختلف رشدی میتوان به کودهای پرمصرف نیتروژن، فسفر و پتاس اشاره کرد. قبل از کاشت باید آزمون خاک انجام شود اما به طور کلی برای تولید 4 تن دانه در هکتار مقادیر کودی زیر مورد نیاز است:

• نیتروژن خالص 140 کیلوگرم که تقریبا معادل 300 کیلوگرم اوره است. توصیه می­شود هر چقدر میزان کربن آلی خاک کمتر باشد میزان کود اوره مصرفی بیشتر باشد. برای جلوگیری از هدر رفت نیتروژن باید کود دهی در سه مرحله مطابق مراحل رشدی گیاه انجام شود. 70 کیلوگرم در هکتار در مرحله 3 برگی، ابتدای ساقه رفتن 150 کیلوگرم و قبل از گلدهی 80 کیلوگرم در هکتار توصیه می­شود. استفاده از کود سولفات آمونیوم به خصوص در مرحله ساقه رفتن علاوه بر تامین نیاز کودی نیتروژن و گوگرد، pH خاک را در محدوده مورد نظر تنظیم می­کند.
• جذب فسفر در مراحل اولیه رشد کلزا زیاد است. بنابراین مصرف فسفر به میزان 70 کیلوگرم فسفر خالص تقریبا معادل 150 کیلوگرم در هکتار فسفات آمونیوم یا سوپر فسفات تریپل برای رشد اولیه سریع و رسیدن به مرحله 6 تا 8 برگی قبل از فرا رسیدن زمستان توصیه می­شود. کود فسفر باید همزمان با کاشت مصرف شود.
• نیاز به پتاسیم در کلزا در مقایسه با سایر غلات بیشتر است. نقش پتاسیم در سیستم­های آنزیمی متابولیسم مواد فتوسنتزی و تبدیل آنها به روغن و همچنین افزایش مقاومت گیاه به تنش­های زنده و غیر زنده دارد. پتاسیم در مراحل اولیه رشد به سرعت جذب می­شود و بیشترین نیاز گیاه به این عنصر در طول دوره گلدهی است. توصیه کودی پتاسیم 70 کیلوگرم پتاس خالص، تقریبا معادل 150 کیلوگرم در هکتار است.
• در صورت کمبود عناصر ریز مغذی، مصرف خاکی و محلول پاشی هر دو باید انجام گیرد. محلول پاشی با غلظت 3 تا 5 در هزار سولفات روی، سولفات آهن و سولفات منگنز در دو مرحله خروج از مرحله رزت و قبل از گلدهی انجام گیرد. مصرف خاکی روی و منگنز 30 کیلوگرم در هکتار است. مصرف آهن باید از منابع کلاته باشد. در صورت کمبود هم زمان چند عنصر میکرو، بهتر است از کود کامل میکرو استفاده شود.

برداشت کلزا

برداشت محصول به دلیل ریز بودن بذر و عادت رشد نامحدود مرحله حساسی است. برداشت زودهنگام به دلیل سبز بودن دانه و افزایش میزان کلروفیل، کیفیت محصول تولیدی را کاهش می­دهد. برداشت دیر هنگام نیز به دلیل ریزش دانه و خورجین ها و همچنین ایجاد مشکل در برداشت باعث کاهش عملکرد دانه می­گردد. برداشت کلزا به دو روش مستقیم و غیر مستقیم یا دو مرحله­ای تقسیم می­شود. در برداشت مستقیم، زمانی می­توان محصول را با کمباین برداشت کرد که 85 تا 90 درصد دانه­های خورجین ساقه اصلی و شاخه های اولیه به رنگ قهوه­ای روشن یا تیره متمایل شوند (روطبت دانه حداکثر 12 درصد است).

برداشت غیر مستقیم زمانی است که 40 تا 50 درصد خورجین­های ساقه اصلی تغییر رنگ دهند و رطوبت دانه به حدود 25 درصد برسد. در این روش بوته­ها پس از برداشت باید به مدت 3 تا 7 روز در شرایط مزرعه و در معرض آفتاب قرار بگیرند تا بذور سبز به رنگ تیره درآیند. پس از اینکه رطوبت دانه به حدود 12 درصد رسید عملیات خرمن کوبی انجام می­شود.

نکته مهم: آخرین آبیاری باید در مرحله شروع تغییر رنگ(50 درصد) خورجین­های ساقه اصلی صورت پذیرد. بر این مبنا در مناطق گرم معمولا  زمان مناسب برداشت مستقیم کلزا 15-10 و در مناطق سرد 20-15 روز بعد از آخرین آبیاری خواهد بود.

انبارکردن

قبل از انبار، محصول باید از مواد خارجی پاک سازی شود. وجود دانه­ های سبز در محصول، موجب کاهش کیفیت روغن و مدت انبارداری می­گردد. مهمترین فاکتور برای انبارداری رطوبت دانه است. در استان­های شمالی زمانی رطوبت دانه به 10 درصد و در سایر استان­ها به 9 درصد رسید می­توان محصول را در انبار­های تمیز با تهویه مطلوب و دمای 27-28 درجه سلسیوس ذخیره کرد یا جهت روغن­کش به کارخانه تحویل داد.