کیا سم کارخانه تولید کود کشاورزی | کود کشاورزی ، سم کشاورزی
نویسنده: مرجان سعیدی نژاد 
تجمع نیترات در سبزی ها به دلیل استفاده بی رویه از کودهای نیتروژن دار و برخی عوامل مدیریتی دیگر است. مصرف این سبزی های باعث ورود مقادیر زیاد نیترات به بدن و سبب بروز بیماری های گوناگون در انسان میشود. غلظت بیش از حد مجاز نیترات، به یک بحران جدی تبدیل شده است. شناخت عوامل موثر بر تجمع و آشنایی با راهکارهای مدیریت و کاهش غلظت نیترات در سبزی ها می تواند در رفع این نگرانی ها مفید باشد.
شکل های مختلف نیتروژن در خاک
نیتروژن برای رشد و تولید مثل تمام گیاهان و جانوران ضروری است و میتوان گفت محدود کننده ترین عامل رشد گیاه و عنصر غذایی کلیدی در دست یابی به عملکرد مطلوب در بیشتر گیاهان و محصولات زراعی است. نیتروژن در خاک به سه شکل عنصری، کانی و آلی وجود دارد. نیتروژن عنصری به شکل گاز و جز ترکیبات هوای خاک است که از نظر حاصلخیزی اهمیت ندارد.
نیتروژن کانی خاک به شکل های اکسید نیتروز، اکسید نیتریک، دی اکسید نیتروژن، آمونیاک و یون های آمونیوم، نیتریت و نیترات وجود دارد. چهار ترکیب اول گازی شکل هستند و اهمیتی در تغذیه گیاه ندارند. سه ترکیب بعدی یعنی یون های آمونیوم، نیتریت و نیترات از نظر تغذیه اهمیت فراوان دارند.
نیتروژن آلی خاک به شکل ترکیبات و فسفات اسیدهای آمینه لیگنین و سایر ترکیبات است. نیتروژن آلی خاک مستقیما توسط گیاه مورد استفاده قرار نمیگیرد، بلکه توسط میکروارگانیسم های خاک معدنی میشود و مورد استفاده گیاه قرار میگیرد. نیتروژن به دو شکل آمونیوم و نیترات خیلی سریع جذب گیاه میشود. گیاهان به طور عمده یون نیترات را برای جذب ترجیح میدهند.
تجمع نیترات در سبزی ها
مصرف کودهای نیتروژن دار در سبزی ها با در نظر گرفتن نیتروژن مورد نیاز گیاه و زمان مناسب مصرف، میتواند نقش موثری در افزایش عملکرد محصول داشته باشد. سبزی های مختلف از نظر نیاز به نیتروژن با یکدیگر متفاوت هستند. اما مصرف زیاد کودهای نیتروژن دار در خاک باعث افزایش عنصر نیتروژن در محلول خاک و به تبع آن افزایش جذب نیترات در سبزی ها میشود. این در حالی است که احیای نیترات (تبدیل نیترات به آمونیوم قبل از آنکه در متابولیسم گیاه مصرف شود) به همان اندازه زیاد نمی شود و در بافت گیاه انباشته می شود.
بسیاری از سبزی ها، نیتراتی که بیش از نیاز متابولیکی خود جذب کرده اند را در ریشه (مانند تربچه و هویج) و اندام های هوایی (مانند اسفناج، شوید و ریحان) ذخیره می کنند و غلظت نیترات در آنها زیاد میشود. اندام های زایشی معمولا ترکیبات نیتروژنی مورد نیاز برای سنتز پروتئین را از اسیدهای آمینه و از طریق آوندهای آبکش تامین میکنند. با توجه به اینکه نیترات از طریق آوندهای چوبی منتقل میشود، انتظار میرود که میوه ها و دانه ها مقدار ناچیزی نیترات داشته باشند.
تحقیقات نشان داده در سبزیجاتی مثل خیار و گوجه فرنگی به دلیل مصرف زیاد کودهای نیتروژن دار به ویژه سبزیهای گلخانه ای مقدار قابل توجهی نیترات تجمع میکند. در شرایط مصرف زیاد این کودها، ظرفیت احیای نیترات در ریشه ها کاهش می یابد و این یون به دلیل تحرک بالا، از ریشه مستقیما به ساقه منتقل میشود. ظرفیت احیای نیترات در ساقه نیز محدود است، بنابراین مازاد نیترات از ساقه به سمت برگها هدایت میشود.
عوامل موثر بر تجمع نیترات در سبزی ها
- عوامل ژنتیکی
- عوامل محیطی
- عوامل مدیریتی
عوامل ژنتیکی
گیاهان از نظر تجمع نیترات با هم متفاوت هستند. نوع گونه، رقم، جنس، سن و عوامل وراثتی در تجمع نیترات اثر دارند. آنزیم نیترات رودکتاز به عنوان یک آنزیم تنظیمی و محدود کننده مقدار نیترات گیاهی شناخته شده است. نیترات در سیتوسول سلولی گیاهان به وسیله همین انزیم به نیتریت تبدیل میشود. هر عاملی که منجر به کاهش فعالیت آنزیم نیترات رودکتازدر گیاه شود، به نحوی با انباشت نیترات در اندام هوایی گیاه همراه است.
نوع و رقم گونه در تجمع نیترات نقش دارند. به عنوان مثال تجمع نیترات در در اسفناج دارای برگ چروک بیش از تجمع نیترات در اسفناج برگ صاف است. دلیل آن هم تجمع بیشتر آنزیم نیترات رودکتاز در اسفناج برگ صاف نسبت به اسفناج برگ چروک است.
عوامل محیطی
عوامل محیطی مانند شدت نور، دما، تنش های رطوبتی و ویژگی های فیزیکی – شیمیایی آب و خاک به دلیل تاثیر بر فعالیت آنزیم نیترات ردوکتاز و میزان جذب نیترات از طریق ریشه، بر تجمع نیترات در گیاهان اثر دارد. به طورکلی نور کم، دمای خیلی کم یا زیاد و تنش های رطوبتی سبب کاهش فعالیت آنزیم ردوکتاز و در نتیجه تجمع نیترات در سبزی ها می شود.
در ابتدای روز با نور کم، تجمع نیترات در سبزی ها بیشتر است. تحقیقات نشان داده که غلظت نیترات در چغندرقند بین ساعات 4 تا 8 صبح در بیشترین مقدار خود و در ساعت 4 بعد از ظهر در کمترین مقدار است. بنابراین توصیه میشود که برداشت سبزی ها به جای صبح در بعد از ظهر انجام شود.
تاریکی شب نیز بر تجمع نیترات اثر دارد. بررسی ها نشان داده که غلظت نیترات در قسمت های مختلف گیاه گوجه فرنگی که در دوره های تاریکی 12 و 24 ساعته قرار داده شدند، به شدت افزایش یافت. به همین دلیل توصیه میشود در گلخانه های سبزی از نورهای مصنوعی در شب استفاده شود. مهمترین عامل محیطی موثر در تجمع نیترات، مقدار یون نیترات در دسترس سبزی از طریق آب یا خاک است.
عوامل مدیریتی
عواملی همچون مدیریت کوددهی و تغذیه مناسب، تاریخ کاشت، بستر کاشت، نحوه کاشت، فصل و زمان برداشت، آبیاری و دوره انبارداری بر انباشت نیترات در آنها تاثیر میگذارد. مقدار کود، نوع کود، سرعت آزاد شدن و روش مصرف کود از مهمترین عوامل مدیریتی است که اثر زیادی بر تجمع نیترات در سبزیها دارد. در واقع مصرف بی رویه کودهای نیتروژن دار، بارزترین عامل در تجمع نیترات در تعدادی از سبزی و سایر گیاهان است. سبزیهایی که به صورت ارگانیک رشد میکنند، نیترات کمتری دارند.
راهکارهای مدیریتی برای کاهش تجمع نیترات در سبزی ها
- جایگزینی کود اوره به جای کودهای نیتراته به ویژه در محیطهای آب کشت (کشت هیدروپونیک)
- استفاده از سولفات آمونیوم و اوره به جای نیترات پتاسیم
- استفاده از کودهای کندرها که نیتروژن را به آهستگی آزاد میکنند به جای کودهایی که سریعتر معدنی میشوند و نیترات بیشتری را در یک زمان کوتاه آزاد میکنند. مثل کود اوره با پوشش گوگردی
- استفاده از کودهای آمونیومی به روش نواری
- استفاده از کودهای حاوی پتاسیم و روی، به دلیل نقش مثبت آنها در افزایش بازیافت نیترژن، منجر به پویایی و جذب بیشتر نیتروژن و به دلیل افزایش پروتئین سبب کاهش نیترات میشود.
- کمبود مولیبدن به عنوان یک عنصر غذایی که در آنزیم نیترات ردوکتاز حضور دارد، موجب تجمع نیترات در سبزیهای میشود.
- کاربرد نیتروژن در چند نوبت و در زمان نیاز گیاه
- استفاده از کودهای آلی، کمپوست و انواع کود های حیوانی و بیولوژیک به جای کودهای شیمیایی نیتروژندار
- تامین بخشی از نیتروژن مورد نیاز گیاه به روش محلول پاشی
- کاشت سبزیجات به صورت ارگانیک در صورت امکان
